Język staropolski

ięzyk Polſki
Obszar	dawniej ziemie polskie
Ranking	poza rankingiem
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie *Języki słowiańskie **Języki zachodniosłowiańskie ***Języki lechickie ****język polski
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	nigdzie
Kody języka
ISO 639-1	pl
ISO 639-2	pol
SIL	POL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Język staropolski – określenie dotyczące historii języka polskiego w dobie staropolskiej, która trwała od IX do XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko–słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, język pomorski, język połabski).

Po chrzcie Polski w 966 roku do języka staropolskiego przeniknęło wiele zapożyczeń z łaciny (albo za pośrednictwem języka czeskiego jak większość terminologii religijnej, albo bezpośrednio w późniejszym okresie) np. ańjoł → anioł od łac. angelus)

Gramatyka

W XIV-XV w. zanikają odziedziczone po języku starosłowiańskim czasy przeszłe aoryst i imperfectum, występujące jeszcze w Kazaniach świętokrzyskich. Od XV wieku zanika na terenie Królestwa Polskiego liczba podwójna (na Górnym Śląsku przetrwała do dziś). Charakterystyczną cechą były także niewystępujące dziś zaimki względne, pojawiające się m.in. w Bogurodzicy – jąż (którą), jegoż (o co, o kogo).

Wymowa

Na przestrzeni wieków wymowa staropolska poddawana była licznym modyfikacjom. Istnieje kilka różnic względem współczesnej wymowy nowopolskiej:

• litera ł wymawiana była jak tzw. "l sceniczne" (ɫ).
• literę ą czytano jako "a nosowe" (ã), stąd też współczesna ortografia (zapis "a" z ogonkiem").
• istniało zjawisko iloczasu, samogłoski miały dwa warianty wymowy – długie lub krótkie (długie o – ó – przeszło w dzisiejsze u).

Pisownia

Zapis w księdze henrykowskiej

Komputerowy zapis litery "ą" występującej w zapisie "Kazań świętokrzyskich"

Trudnością, na jaką musieli napotkać średniowieczni skrybowie próbujący skodyfikować język było niedostosowanie alfabetu łacińskiego do niektórych dźwięków języka polskiego, na przykład cz, sz. Z tego powodu język staropolski był rzadko zapisywany i nie miał standardowej ortografii. Jedna litera oddawać mogła kilka dźwięków – np. s czytano jako s, sz lub ś. Zapis wyrazów był niemal całkowicie zgodny z ortografią łaciny, np. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz itp. Pierwszym zapisanym zdaniem staropolskim, o którym wiadomo, jest zapisane około 1270 roku na Śląsku w tzw. księdze henrykowskiej: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (brzmienie oryginalne: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – współczesny polski: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" lub "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij").

Pierwszą propozycję ujednolicenia ortografii wysunął Jakub Parkoszowic, profesor Akademii Krakowskiej. Reforma polegała na wprowadzeniu liter kanciastych i okrągłych na rozróżnienie spółgłosek twardych i miękkich oraz oddawaniu iloczasu poprzez podwójny zapis samogłosek, np. aa – /a:/. Propozycje Parkoszowica nie zostały jednak przyjęte, a jego koncepcje teoretyczne nie znalazły kontynuatorów.

Przykład

Inwokacja do „Legendy o świętym Aleksym”, przetłumaczonej na język polski w XV wieku:

Ach, Królu wieliki nasz

Coż Ci dzieją Maszyjasz,

Przydaj rozumu k mej rzeczy,

Me sierce bostwem obleczy,

Raczy mię mych grzechów pozbawić

Bych mógł o Twych świętych prawić.

Bibliografia

• Zenon Klemensiewicz – Historia Języka Polskiego, Warszawa 1974, wyd. PWN
• Edward Polański – Reformy ortografii polskiej – wczoraj, dziś, jutro, Katowice 2004

Zobacz też

• powstanie i rozwój języka polskiego

Poprzednik język prasłowiański

Doby rozwoju języka polskiego język staropolski IX wiek – początki XVI wieku

Następca język średniopolski