Kazimierz (Kraków)

Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza ze Stradomiem
nr rej. A-12 z 23.02.1934
Kazimierz widziany z Podgórza. Bulwar Kurlandzki, Nad nim ulica Podgórska. Od lewej Most Piłsudskiego, kościół bonifratrów, dalej na prawo widoczna wieża kościoła Bożego Ciała.
Państwo	Polska
Miejscowość	Kraków
Położenie na mapie Krakowa Układ urbanistyczny dawnego miasta Kazimierza ze Stradomiem
50°03′07″N 19°56′43″E

Ratusz kazimierski

Ulica Szeroka

Mapa Kazimierza

Kazimierz (jid.: קזימיר, Kazimir ; קוזימיר, Kuzimir; קוזמיר, Kuzmir) – część Krakowa wchodząca w skład Dzielnicy I Stare Miasto. Od swojego powstania w XIV wieku do początków XIX wieku Kazimierz był samodzielnym miastem, położonym na południe od Krakowa i oddzielonym od niego Wisłą. Jego północno-wschodnią część stanowiła historyczna dzielnica żydowska, przez wiele wieków Kazimierz był miejscem współistnienia i przenikania się kultury żydowskiej i chrześcijańskiej. Obecnie stanowi jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Krakowa, jest też ważnym centrum życia kulturalnego miasta.

Historia

Wczesne osadnictwo

Obszar dzisiejszego Kazimierza przed jego powstaniem stanowił podmokłą rzeczną wyspę, położoną pomiędzy Wisłą a jej odnogą, zwaną Starą Wisłą. Przez wyspę tę przebiegał szlak handlowy wiodący do Krakowa z południa. W czasach wczesnego średniowiecza istniały tu liczne osady, korzystające z bliskości królewskiej stolicy – Krakowa. Najstarsza z tych osad istniała wokół romańskiej rotundy na Skałce, wapiennym wzgórzu położonym nad Wisłą, gdzie później powstał kościół św. Michała. W tym miejscu w roku 1079 męczeńską śmiercią zginął biskup krakowski św. Stanisław.

W południowej części przyszłego Kazimierza znajdowała się niewielka osada skupiona wokół istniejącego do roku 1787 kościoła św. Jakuba.

Na wschodzie, w okolicach dzisiejszej ulicy Szerokiej, istniała od XII wieku wieś Bawół, skupiona wokół kościoła św. Wawrzyńca, który również nie przetrwał do czasów dzisiejszych – rozebrano go pod koniec XVIII wieku.

Miasto Kazimierz

Kazimierz (fragment widoku Krakowa)

Miasto Kazimierz – herb na ratuszu

27 lutego 1335 roku Kazimierz III Wielki wydał przywilej lokacyjny dla Kazimierza – miasta położonego pomiędzy istniejącymi wówczas dwoma korytami Wisły, które nosiło odtąd imię króla. Miasto lokowane było na prawie magdeburskim, radę miejską wybierać mieli mieszkańcy, natomiast wójt nominowany był przez króla. Mieszkańcy Kazimierza otrzymali przywilej użytkowania rzek otaczających miasto, w odległości jednej mili od jego granicy, a także prawo organizowania cotygodniowych targów w piątek. Zaledwie kilka lat później, w 1340 r. włączono w granice miasta część dawnej wsi Bawół (w rejonie obecnej ulicy Szerokiej).

Celem powstania Kazimierza miała być ochrona od południa stolicy państwa – Krakowa. Wagę przedsięwzięcia podkreśla szybko podjęta budowa potężnych kościołów: parafialnego Bożego Ciała i augustiańskiego św. Katarzyny. Być może właśnie na Kazimierzu (na terenach dawnego Bawołu) Kazimierz Wielki rozpoczął budowę gmachów dla ufundowanej przez siebie Akademii Krakowskiej, w miejscu, na którym później Jan Długosz podjął próbę utworzenia klasztoru kartuzów (Długosz przebudował także kościół na Skałce, który oddał sprowadzonym przez siebie na Kazimierz paulinom). Plan miasta odzwierciedlał typowe dla średniowiecza założenia urbanistyczne z regularnie rozplanowanymi ulicami (z pewnymi zaburzeniami tej regularności w rejonie istniejących wcześniej kościołów oraz przyłączonej później wsi Bawół), otaczającymi centralny plac, którego fragmentem jest obecny Plac Wolnica. Centralną budowlą placu stał się wybudowany wówczas ratusz, mieszczący obecnie Muzeum Etnograficzne. Głównymi ulicami miasta, wybiegającymi z rynku były w kierunku południowym Wielicka (obecnie Krakowska), na północ Krakowska, na zachód Piekarska i św. Jakuba (obecnie Skawińska), a na wschód św. Wawrzyńca. Jeszcze za życia Kazimierza Wielkiego rozpoczęto wznoszenie murów obronnych z narożnymi basztami i czterema bramami (Krakowska, Skawińska, Solna i św. Stanisława).

Poza obrębem miejskich murów obronnych powstały przedmieścia, największym z nich był Stradom nazywany również Mostem Królewskim, ulokowany po drugiej stronie nieistniejącego obecnie koryta Wisły, między Kazimierzem a Wawelem. Pozostałe przedmieścia to Blechy (później Podbrzezie) w okolicach dzisiejszych ulic Miodowej i Podbrzezie oraz Szewskie, położone pomiędzy dawną Bramą Krakowską a korytem Wisły, obecnie ulicą Dietla.

Sprowadzenie Żydów

Istotnym wydarzeniem w dziejach Kazimierza stało się zlokalizowanie na terenach dawnej wsi Bawół w roku 1495 tzw. "miasta żydowskiego" ("oppidum iudaeorum") decyzją Jana Olbrachta, który z powodów politycznych i ekonomicznych polecił przesiedlić tamże Żydów zamieszkujących dotychczas w Krakowie. Tak powstała dzielnica żydowska, wyraźnie oddzielona od zamieszkanej przez chrześcijan, przez wiele wieków rozwijała się autonomicznie. Powstawały liczne synagogi (z których obecnie istnieje 7), szkoły i uczelnie, cmentarze, a także okazałe domy mieszkalne, szczególnie szybko bogacących się kupców i bankierów żydowskich. Kazimierz stał się tym samym istotnym ośrodkiem kultury żydowskiej w Polsce i na świecie, którego najistotniejszymi postaciami byli rabin Mojżesz Isserles oraz Natan Spira.

Potop szwedzki

Jak wiele miast polskich, okres potopu szwedzkiego doprowadził wraz z późniejszą okupacją w czasach II wojny północnej do zrujnowania Kazimierza. Czasy te przetrwała część budynków, głównie ulokowanych wzdłuż głównego traktu komunikacyjnego miasta, obecnej ulicy Krakowskiej, oraz zespoły kościelne. Te wkrótce po opuszczeniu miasta przez Szwedów zaczęły się szybko rozwijać, o czym świadczą powstałe w tamtym okresie barokowe zespoły kościoła Paulinów na Skałce, Trynitarzy oraz kościoła Misjonarzy na Stradomiu.

Dzielnica Kazimierz

Z biegiem wieków i stałym rozwojem zarówno Kazimierza jak i Krakowa dotychczas utrzymywana odrębność miast stała się anachronizmem. W czasie trwania Sejmu Czteroletniego w wyniku prac Komisji Dobrego Porządku podjęto więc decyzję o włączeniu Kazimierza w struktury miejskie Krakowa jako jego nowej dzielnicy.

Lata 1815-1846, okres istnienia Wolnego Miasta Krakowa, umożliwiły dalszy rozwój dzielnicy zgodnie z ówczesnymi koncepcjami urbanistycznymi, nazywanymi wtedy "planami upięknienia", opracowanymi w latach 40. przez architekta Karola Kremera. Dotychczasowa odrębność "miasta żydowskiego" została zlikwidowana wraz z wyburzeniem jego murów w roku 1822, tym samym umożliwiając ekspansję ludności żydowskiej na teren całego Kazimierza.

Lata późniejszej autonomii galicyjskiej (1866-1918) przyniosły niezwykle istotną dla integracji z dotychczasowymi dzielnicami Krakowa zmianę. Zasypane zostało otaczające Kazimierz od północy koryto Wisły, tworząc na jego miejscu nową ulicę Dietla, nazywaną również Plantami Dietlowskimi.

Okupacja niemiecka

Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci wysiedlili w lubelskie większość mieszkańców żydowskiej dzielnicy, a następnie utworzyli getto po południowej stronie Wisły w obrębie dzielnicy Podgórze, do którego przeniesiona została pozostała, licząca wówczas blisko 17 tysięcy osób społeczność żydowska Krakowa. Późniejsza likwidacja getta doprowadziła do unicestwienia praktycznie całej społeczności, z której nieliczni ocaleni decydowali się raczej na wyjazd z kraju, poszukując nowej nadziei w powstającym państwie Izrael. Zabytki kultury żydowskiej, szczególnie miejsca kultu religijnego, były regularnie dewastowane i wykorzystywane np. w charakterze magazynów amunicji.

Obiekty zabytkowe

Krakowski Kazimierz jest miejscem szczególnym i niezwykłym, a zarazem różnorodnym pod względem społecznym, kulturowym, architektonicznym czy religijnym. Tutaj historia przeplata się z życiem współczesnym na każdej z ulic i w każdej z kamienic. Jedynie tu możemy zaobserwować przenikanie się tradycji chrześcijańskich oraz żydowskich – na przykład w miejscach gdzie krzyżują się ulice Rabina Meiselsa z ulicą Bożego Ciała czy ulica Berka Joselewicza z ulicą św. Sebastiana.

Niewątpliwie jest to dzielnica ze wspaniałymi zabytkami i tradycjami. Wśród tutejszych zabytków wyróżniają się kościoły Bożego Ciała i św. Katarzyny, kościół O.O Paulinów na Skałce – sanktuarium św. Stanisława, będącego patronem Polski i Panteon Narodowy, również ratusz na Placu Wolnica i cały zespół zabytków architektury przemysłowej na ulicy św. Wawrzyńca.

Dawny Kazimierz dzielił się na część chrześcijańską i żydowską. Miasto żydowskie obejmowało teren obecnych ulic Miodowej, Starowiślnej, Św. Wawrzyńca, Wąskiej, Józefa i Nowej, były one wydzielone parkanami i kamiennym murem, który istniał do 1800 roku. Natomiast na przecięciu ulic Jakuba i Józefa mieściła się jedna z trzech bram wjazdowych. Centrum stanowiła dzisiejsza ulica Szeroka. Tam też, a także w sąsiednich uliczkach powstały liczne bóżnice, cmentarz, łaźnia kahalna oraz liczne kamienice.

Przy samej ulicy Szerokiej znajduje się pięć bożnic. Najstarsza – Stara Bożnica, zniszczona podczas wojny, została odrestaurowana i dziś mieszczą się tam zbiory judaistyczne Muzeum Historycznego Krakowa. Jedyną czynną obecnie ortodoksyjną bożnicą jest Bożnica Remuh (ul. Szeroka 40). W pobliżu znajduje się jeden z najstarszych w Europie i w Polsce cmentarzy żydowskich, na którym grzebano Żydów od połowy XVI do połowy XIX wieku. Jednakże najstarszy, a zarazem pierwszy cmentarz żydowski mieścił się obok nieistniejącego już stawu poza murami miejskimi od strony północno-wschodniej, w okolicach dzisiejszej ulicy Dajwór. W roku 1800 powstał nowy cmentarz przy ulicy Miodowej 55. Natomiast przy ul. Szerokiej 6 była mykwa – rytualna łaźnia dla mężczyzn i kobiet.

Oto najważniejsze z zabytków teraźniejszego krakowskiego Kazimierza:

• synagogi:
  • Stara (pocz. XV w. - 1407 ?)
  • Izaaka (1644)
  • Kupa (1643)
  • synagoga (1553) i cmentarz Remuh
  • Tempel (1862)
  • Wysoka (1563?)
  • Poppera (1620)
  • Zobacz też: Synagogi Krakowa
• kościoły:
  • Bożego Ciała
  • św. Katarzyny
  • Św. Trójcy ze szpitalem bonifratrów
  • kościół i klasztor Paulinów na Skałce
• cmentarze:
  • Cmentarz Remuh (Stary cmentarz żydowski)
  • Nowy cmentarz żydowski
• dawny ratusz
• dawny rynek - Plac Wolnica
• Mykwa
• rzeźnia drobiu (przy Placu Nowym)

Współczesność

Zabytki Kazimierza wraz ze ścisłym Starym Miastem i Wawelem zostały zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 r.

Przez wiele lat dzielnica Kazimierz kojarzyła się z ruderami, opuszczonymi domami, itp. Jednak kilkanaście lat temu zaczęła ona powracać do życia. Znacznie przyczyniły się do tego m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej, film Stevena Spielberga – Lista Schindlera, a także swego rodzaju moda na sztukę i kulturę żydowską. Obecnie religijna społeczność żydowska Krakowa liczy około 150 osób.

Dziś Kazimierz jest sercem nocnego życia Krakowa. To tutaj znajduje się najwięcej pubów, restauracji i kawiarni, gdzie turyści, a także mieszkańcy przesiadują od rana do późnych godzin nocnych. Coraz więcej artystów przeprowadza się na Kazimierz, odnajdując tutaj unikalną atmosferę i niepowtarzalny klimat. I coraz więcej tutaj turystów, dla większości których zobaczenie Kazimierza jest takim samym obowiązkiem jak spacer po Rynku Głównym i wysłuchanie hejnału z wieży mariackiej. Na Placu Nowym latem odbywają się liczne festiwale i imprezy, które służą promowaniu tej pięknej dzielnicy. Przez cały rok pojawiają się tutaj turyści zwiedzający zabytki. Znajduje się tu także wiele hosteli mogących ugościć przyjezdnych. Dzięki temu Kazimierz staje się coraz bardziej popularny i można stwierdzić, że skutecznie konkuruje z Rynkiem Głównym o klientów.

Najbardziej popularnym z odbywających się tu festiwali jest coroczny Festiwal Kultury Żydowskiej zwykle organizowany przy ulicy Szerokiej. Warto też wziąć udział w Święcie Zupy czy Święcie Ulicy Józefa, które również przyciągają liczne rzesze ludzi. Znajduje się tu także teatr Sceny El-Jot przy ulicy Miodowej, a także liczne galerie.

Galerie i muzea

• Galerie d'Art Naif
• Galeria Labirynt
• Galeria Nova
• Galeria Olympia
• Otwarta Pracownia
• Galeria Raven
• Galeria Szalom
• Muzeum Galicja
• Galeria Persja

Teatry

• Teatr Nowy
• Teatr Eloe
• Teatr Żydowski (Kolejarza
• Scena Kameralna Starego Teatru

Bibliografia

• Atlas Miasta Krakowa (praca zbiorowa IG UJ) PPWK 1988 ISBN 83-7000-067-3

Linki zewnętrzne

• Krakowski Kazimierz – przewodnik turystyczny
• Żydowski Kraków – przewodnik po Kazimierzu, dzielnicy Krakowa
• Serwis informacyjny Kazimierza
• Dziedzictwo kulturowe
• Kazimierz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.