Metryka Litewska

Wpisy w Liber Inscriptionum Metryki Litewskiej 1511-1518, pochodzące z kancelarii Mikołaja Radziwiłła, zapisane po rusku

Lew Sapieha, Kanclerz wielki litewski. Z jego inicjatywy zreorganizowano metrykę.

Metryka Litewska; zbiór odpisów wszystkich dokumentów, wychodzących z kancelarii wielkoksiążęcej oraz dokumentów sejmowych. Pierwsze zapisy pochodzą z 1440 roku. Systematycznie prowadzona od drugiej połowy XV wieku. Rozwijała się ona podobnie jak Metryka Koronna i dzieliła jej losy aż do 1795 roku.

Metryka zawierała także niektóre ważne dokumenty obce, jak tłumaczenia jarłyków Chanów Krymskich, kopie dyplomatycznych dokumentów moskiewskich; dokumenty archiwalne, jak rejestry akt, spisy. Liczba rodzajów dokumentów włączonych do metryki wzrosła na przełomie wieków XV i XVI. Kolejne rozszerzenie kategorii wpisywanych dokumentów o korespondencję dyplomatyczną, przywileje, wyroki, dekrety prawne a nawet pewną korespondencję prywatną otrzymywaną przez ważnych urzędników nastąpiło w wiekach XVII i XIII. Metrykę utrzymywano bezterminowo, jako najważniejszą część archiwum wielkoksiążęcego.

Wpisy w Metryce Litewskiej były dokonywane w języku ruskim (starobiałoruskim) i po łacinie, a od końca XVII wieku po polsku i po łacinie.

Do dziś zachowało się około 600 ksiąg Metryki, która wciąż pozostaje w Rosji a jej księgi są przechowywane w Centralnym Państwowym Archiwum Akt Dawnych (Centralnyj Gosudarstwiennyj Archiw Driewnich Aktow) w Moskwie. W warszawskim AGAD znajduje się część serii polskiej transkrypcji oryginalnych ksiąg oraz Summariusz Metryki Litewskiej za lata 1474-1751 odzyskany na mocy postanowień traktatu ryskiego.

Historia

Litewskie archiwa państwowe datowane są od XIII wiecznego Królestwa Litwy. Kontakty dyplomatyczne zwiększyły się za czasów Giedymina. Metryka powstała z potrzeby duplikacji wielu zaginionych dokumentów.

Do roku 1511 metryka była składowana na Zamku Trockim. Później dokumenty przeniesiono do Wilna, gdzie trzymano ją w Zamku Dolnym. Za przechowanie metryki odpowiedzialny był kanclerz WXL. Kiedy w 1569 Podlasie, Wołyń, Ukrainę i Podole odłączono od WXL i przyłączono do Polski, księgi dotyczące tych regionów połączono z Metryką Koronną. Z uwagi na zniszczenie ksiąg, kanclerz Lew Sapieha nakazał ponowne przekopiowanie dokumentów w 1594. Prace te trwały do roku 1607. Na nowo skopiowane księgi zinwentaryzowano, sprawdzono i przeniesiono do nowego budynku w Wilnie, podczas gdy stare pozostały na zamku.

Spora część metryki zaginęła podczas wojny z Moskwą a inna została zagarnięta przez Szwedów podczas Potopu. Dopiero po Traktacie Oliwskim Szwedzi oddali część ksiąg, z których niektóre utonęły w morzu podczas transportu na Litwę.

Z Wilna w 1765 zabrano metrykę do Warszawy. Księgi oprawiono, skatalogowano i zintegrowano we wspólny system. Zgodnie z edyktem z 1793 miano ją przenieść napowrót na Litwę. Po rozbiorach ML przeniesiono do Rosji i składowano jako łup wojenny w Petersburgu. Rosja w 1799 przekazała niektóre z ksiąg metryki Prusom. Prusy z kolei przekazały je Księstwu Warszawskiemu w 1807. Księgi pozostałe, stanowiące większość ocalałego materiału przeniesiono do Moskwy.

1. Zigmantas Kiaupa. The Lithuanian Metrica and the Lithuanian Nobility at the End of the Eighteenth Century, in Lithuanian Historical Studies. Vilnius, 1996.
2. The Lithuanian Institute of History. News of Lithuanian Metrica. Vol. 1-7.Vilnius, 1996-2003.
3. Vilniaus universitetas. Lietuvos metrikos studijos: mokymo priemonė. Vilnius, 1998.
4. Ptaszycki, Stanislaw. The Lithuanian Metrica in Moscow and Warsaw: Reconstructing the Archives of the Grand Duchy of Lithuania. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984.
5. [Abets 1969] Л. Абецадарскі. У святле неабвержных фактаў. – Мн. : Друк-ня газеты «Звязда», 1969. – Бібліятэчка газеты «Голас Радзімы».
6. [Samuel 1972] С. П. Самуэль. Літоўская метрыка // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: У 12 т. Т. 6. – Мн. : БелЭн, 1972.
7. [Karaw 1996] Дз. Караў. Архіўная спадчына Вялікага Княства Літоўскага і беларускія архівы ў канцы XVIII – пачатку XX ст. // Спадчына №1, 1996. – Мн. : Полымя, 1996.
8. [Halyen 1999] Георгій Галенчанка. Метрыка Вялікага Княства Літоўскага // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. / Беларус. Энцыкл. ; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. – Мн. : БелЭн, 1999. ISBN 985-11-0141-9 (т.5), ISBN 5-85700-073-4

Linki zewnętrzne

• Publications of the Lithuanian Metrica

Literatura przedmiotu

• Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Księga Sigillat 1709–1719, Warszawa 1987
• Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podatkowe Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690 r., Warszawa 1989
• Wiadomość o wydaniu Metryki Litewskiej przez wydawnictwo ATHENAEUM